Standpunten van wetenschappers

Is de hobbykip werkelijk een gevaar voor de commerciële pluimveehouderij?

De afschuw rond het uitroeien van hobbykippen in enkele streken van het land heeft inmiddels een grote weerklank gevonden. Iedereen probeert argumenten te bedenken tegen deze buitengewoon dieronvriendelijke uitroeiing. De bedoeling is duidelijk; de klassieke vogelpest oftewel aviaire influenza moet in Nederland uitgeroeid worden. Ik noem deze ziekte nu verder AI. Het is opvallend dat de meeste argumenten meer emotioneel onderbouwd zijn dan diergeneeskundig. Zodra diergeneeskundige argumenten in deze emotionele discussies gebruikt worden slaan ze vaak nergens op. Ik ben van mening dat er ook harde argumenten zijn aan te halen.

In dit artikel heb ik getracht enkele aspecten van AI nader te beschrijven. Ik heb hiervoor gebruik gemaakt van mijn kennis in de verspreiding en preventie van pluimveeziekten die ik sinds 1960 heb geleerd, van mijn ervaringen met AI die ik enkele malen in het buitenland heb opgedaan, mijn studies over een ziektekundige verwant de NCD, ervaringen van vele collegae in Nederland en gegevens van de overheid.

De ziekte.

De klassieke vogelpest wordt veroorzaakt door een virus uit de influenza A-groep. Een virus is een buitengewoon kleine, een honderdste van een bacterie, ziektekiem. Een virus is niet gevoelig voor een geneesmiddel, zoals bijvoorbeeld een bacterie gevoelig is voor antibiotica. Men kan een potentiële gastheer wel preventief vaccineren om influenza te voorkomen. Er zijn vele ondersoorten influenza en in de A-groep zitten ziekteverwekkers bij pluimvee onder andere enkele soorten AI bij de kip maar ook soorten die voor mensen, varkens of paarden gevaarlijk zijn. Soms zijn deze soorten influenza zeer kwaadaardig terwijl andere influenzasoorten dieren kunnen besmetten zonder een spoortje van ziekte na te laten.

Klassieke vogelpest in Nederland.

Vooropgesteld moet worden dat iedere in Nederland gehouden kip, kalkoen, fazant en pauw en enkele andere vogelsoorten hiervoor zeer gevoelig zijn en snel aan de ziekte kunnen sterven. Opmerkingen als zouden kippen in de intensieve veehouderij hiervoor meer gevoelig zijn dan ‘biologisch’ gehouden kippen of hobbykippen heeft geen enkele grond. Iedere hoenderachtige is voor zover bekend even gevoelig. Voor watervogels ligt het iets anders. Deze kunnen wel besmet worden maar behoeven niet ziek te worden terwijl ze wel virusdrager zijn en antistoffen tegen AI kunnen vormen. Dit geldt zowel voor wilde als voor gedomesticeerde watervogels.

In de Gelderse vallei heeft zich nu iets zeer bijzonders afgespeeld. Hier werd op c.a. 30% van de boerenbedrijven met legkippen of vleeskuikens op c.a.30%  AI vastgesteld. Op c.a. 3000 plaatsen treft men serieuze fokkers van hobbykippen aan of mensen die op het erf of in de tuin enkele kippen hebben lopen voor een vers eitje of voor een vriendelijk gezicht. Bij deze drieduizend laten we ze allemaal maar hobbyisten noemen is slechts 9 maal AI vastgesteld en dat betekent bij slechts 0,3% van deze liefhebbers. Dit verschil van 30% en 0,3% is significant en moet velen aan het denken zetten.

De verspreiding van de ziekte.

Een zieke kip die contact heeft met een gezonde kip kan dit laatste dier besmetten. De mest van een aangetast dier bevat een massa virus. Dit gebeurt in een stal maar het contact kan ook indirect verlopen. Een pluimveehouder die deze mest aan z’n schoenen mee naar buiten draagt zou het erf kunnen besmetten waar een ander zich mee bezoedelt die op zijn beurt zijn kippen besmet. Ook zijn handen en kleding kan met het virus verontreinigd zijn en ook nu kan een ander hier het slachtoffer van worden. Het virus kan het hok ook via de eieren of de verpakking van de eieren mee naar buiten gesleept worden. De overheid is van mening dat deze indirecte contacten de belangrijkste besmettingswegen zijn. Indien de overheid gelijk had zou de verspreiding via deze contacten bij hobbykippen vergelijkbaar moeten zijn met die van commerciële kippen. Het is immers onvoorstelbaar dat de hobbyisten meer hygiëne betrachten dan de professionele pluimveehouders. Mijn ervaring zowel met commerciële als met hobby pluimveehouders is dat beiden zeer goed geargumenteerd en in staat zijn hygiënische maatregelen nauwgezet uit te voeren. De uitzonderingen hierop zijn werkelijk zeldzaam

Het virus zou zich ook via de lucht kunnen verplaatsen. Experimenten hebben geleerd dat dit slechts over een zeer korte afstand plaats vindt. De overheid gaat er van uit dat deze luchtbesmettingen oftewel aërogene besmettingen nauwelijks of niet plaats vinden. Maar intussen wordt een andere mogelijkheid over het hoofd gezien. Kippen verliezen de hele dag door veerfollikelcellen. Men noemt dit ook wel kippenstof. Iedereen die wel eens een uitlaat van een kippenstal gezien heeft weet dat men daar een wittige substantie kan aantreffen. Het witte materiaal bestaat uit dit  beruchte wasachtige kippenstof. Het grootste deel van deze stof kan via een mechanische ventilatie de lucht worden ingeblazen. Deze stof nu kan verontreinigd zijn met het influenzavirus en zoals het Saharazand de auto’s in Nederland kan bevuilen kan deze stof vele tientallen kilometers meegesleept worden. Het hangt dan van de temperatuur, de zon en de luchtvochtigheid af hoe lang het virus in leven blijft, van de windsnelheid over welke afstand dit virus meegevoerd wordt en van de windrichting waar het uiteindelijk zal ‘dalen’ om misschien door  ventilatoren in een stal getrokken te worden. Dit indirect contact geschiedt niet massaal maar is wel de oorzaak dat tien, twintig of dertig kilometer buiten een haard een onverwachte besmetting kan plaats vinden. Deze wijze van verspreiden van de smetstof leidt er toe dat dierenartsen steeds geconfronteerd worden dat de eerste zieke dieren in een stal zich in de buurt van een luchtinlaat bevinden. Dit valt ook te verwachten.

Een zeer ongunstige factor voor dit virustransport is regen dat de lucht snel schoonspoelt of zeer warme heldere zon waar het virus niet goed tegen kan. De regelmatige regen van de laatste weken is waarschijnlijk mede de oorzaak van een geringer aantal infecties.

Verschillen in ventilatie tussen hobby en ‘commerciële’ kippen.

De commerciële eenheden zijn zeer groot,tienduizenden dieren, ze worden relatief intensief gehouden en de ventilatie vindt mechanisch plaats, massale hoeveelheden lucht worden met veel kracht naar binnen gezogen en/of naar buiten geblazen. Hobbykippen meestal in kleine eenheden, vaak niet meer dan c.a. tien kippen, hebben normaliter een natuurlijke ventilatie. Het spreekt vanzelf dat de productie van  kippenstof bij deze kleine hoeveelheden dieren slecht een verwaarloosbare fractie is, die meestal in het pluimveehok blijft, terwijl de stof  van een commercieel bedrijf met kracht naar buiten wordt gestuwd. Ook heeft een hobbyeenheid nauwelijks frisse lucht nodig als je dit vergelijkt met een commercieel bedrijf. Dit feit de behoefte aan minder lucht is waarschijnlijk ook de oorzaak dat AI duidelijk minder voorkomt bij vleeskuikens en opfokdieren

Vaccineren.

De vaccinatie is het belangrijkste middel om schade van AI te voorkomen. Ik ben er een voorstander van al het pluimvee in west Europa tegen AI te enten en hier zijn zeer goede argumenten voor aan te voeren. Alleen het hobbypluimvee enten acht ik een kunstfout en ben hier geen voorstander van. 

Conclusies.

Samenvattend kan men zeggen dat met betrekking tot AI bij hobbypluimvee:

Om deze reden levert de draconische maatregel om al de hobbydieren te vernietigen nauwelijks een bijdrage tot de preventie van AI. Ik acht het dan ook niet opportuun al de hobbydieren te vernietigen mits iedere hobbyist de discipline op kan brengen direct zijn dierenarts te waarschuwen als hij de gezondheid van zijn pluimvee niet vertrouwt. Ik weet zeker dat hem dit vertrouwen geschonken kan worden.

Dr. Adr. C. Voeten

Klassieke vogelpest
door ir. Hans Meyer,

Hij gaf enige tijd les aan particulieren in het biologisch kippenhouden. Vorig jaar herzag hij het boekje De kleine Kippenhouderij, van Andreas Wijgmans. Te verkrijgen bij de Vereniging voor Biologisch Dynamische Landbouw en Voeding, te Driebergen-Rijsenburg.

Klassieke vogelpest en andere besmettelijke dierziekten

Door de eeuwen heen zijn er met onregelmatige tussenpozen altijd besmetelijke dierziekten voorgekomen. Steeds weer is gebleken dat er toch enkele dieren, in meer of mindere mate bestand waren tegen de betreffende ziekte. Een bekend voorbeeld is Mond- en Klauwzeer.
Vlak na de Eerste Wereldoorlog was er nog geen vaccinatie mogelijk. MKZ is een seizoensziekte. Met meer en minder (sterfte) succes verzorgden boeren hun zieke koeien in de winter. In het voorjaar neemt de besmettingsdruk af. De boer bekeek zijn veestapel. De slechtste koeien gingen naar de slager en hij fokte verder met de dieren die er het best doorgekomen waren. De ziekte leidde dus tot een kwalitatieve verbetering van de veestapel. Ongeveer 10 jaar later trad er weer MKZ op en herhaalde het geheel zich.
Het bovenstaande moet bepaald niet worden geïdealiseerd, de schade kon heel groot zijn. Het leidde er wel toe dat voor de boer de fokdoelstellingen vitaliteit en weerstand tegen ziekten bovenaan bleven staan, hetgeen de gezondheid van het ras ten goede kwam. Met de komst van de vaccinaties konden de primaire fokdoelstellingen verschuiven naar hogere productiviteit. De natuurlijke weerstand tegen ziekten was minder belangrijk geworden.

Vooral na de Tweede Wereldoorlog sloeg de ‘rat-race’ ook toe in de veehouderij. Vergaande specialisatie en daarmee gepaard gaande schaalvergroting. In het algemeen veel meer dieren op veel minder oppervlak. Een verminderd welbevinden en afnemende weerstand tegen ziekten bij de dieren. Bij de kippen selectie op legcapaciteit enerzijds en selectie op snelle groei anderzijds. Problemen die daardoor ontstonden waren worminfecties, die zichzelf in stand houden door de vervuiling van de uitloop met teveel mest. De oplossing die goed past in het ‘Modernisme’ de ‘maakbare wereld’ is de kip niet meer op de grond te laten lopen, maar op gaas. Dan kan er immers geen besmetting door de mest meer plaatsvinden. Dat hiermee een van de meest primaire levensbehoeften van de kip, namelijk het kunnen krabben en scharrelen (dat doen ze al vanaf de derde levensdag), grof geweld wordt aangedaan is van ondergeschikt belang in een economisch klimaat waarin veel en goedkoop voedsel heel belangrijk is. Goede smaak is kennelijk alleen van belang voor de rijken. De legkip is gedegradeerd tot:  "een tijdelijke verpakking van een winstgevend ei"./p>

De rol van de consument is in dit krachtenveld nog niet aan de orde geweest. De producent die met dubieuze maatregelen zijn kostprijs omlaag brengt kan meer eieren afzetten. Voor de meeste consumenten is een ei een ei. Als men het kwaliteitsverschil niet kan proeven is het er niet en dan koop je toch het goedkoopste ei. Van het verschil in levenskwaliteit voor het producerende dier is men zich niet bewust of men interesseert zich er niet voor. De anonieme tussenhandel is daar mede debet aan. Het zou beter zijn als de consument bij de producent zou kopen. Dan kun je zien hoe er geproduceerd wordt.

Samenvattend. Ik zie dus drie hoofdoorzaken voor de huidige wantoestanden in de intensieve veehouderij, en de daarmee gepaard gaande verspreiding van besmettelijke dierziekten:

De huidige situatie in ogenschouw nemend is nu de vraag wat te doen als er een epizoötie uitbreekt. (Het woord epidemie slaat vanouds alleen op mensen, maar dat is men allang vergeten. Misschien heeft dat ook wel te maken met de, soms nogal sterk antropocentrische, benadering van gezelschapshuisdieren).

Als een landbouwhuisdier uitsluitend een economisch object is, en alleen maar een instrumentele waarde heeft, dan kun je een bestrijdingsmethode als ‘stamping out’ verzinnen. Met alle consequenties daarvan die we nu weer dagelijks kunnen zien!
Het veel betere alternatief van ‘ringvaccinaties’ wordt met een geweldige partij smoezen door de eurocraten van tafel geveegd.
In ontwikkelingslanden is ‘stamping out’ geen optie. Daar zijn ze te arm voor. Met succes wordt daar de ‘ringvaccinatie’ toegepast. Rondom een getroffen bedrijf worden in een ruime straal, alle dieren gevaccineerd. Het virus verspreidt zich natuurlijk nog wel, maar de dieren worden niet meer ziek, en de vermeerdering van het virus stopt vrij snel.

Een van de argumenten tegen vaccineren is onze exportpositie. Het is flauwekul, want zodra je een besmettelijke dierziekte hebt sluiten de landen waar die ziekte niet voorkomt hun grenzen sowieso. Onlangs stond daarover een mooi stukje in de Volkskrant.
In ons land zouden gevaccineerde dieren gemerkt moeten worden om te voorkomen dat het vlees van die dieren geëxporteerd wordt. Bij kippen is dat heel eenvoudig nl. met vleugelmerkjes.
Als klandestien de vleugelmerkjes verwijderd zouden worden, kun je toch nog in het vel een gaatje zien waar het gezeten heeft. (In dit kader is het ook van belang nog maar weer eens te roepen dat er heel spoedig een wet op de openbaarheid van productieketens moet komen. De Consumentenbond heeft daarvoor al een ontwerp gepubliceerd).
Door minister Veerman is als argument tegen vaccineren aangevoerd dat gevaccineerde kippen, toch nog het virus kunnen verspreiden, dus vaccinatie zou niet effectief zijn.
Een kip die niet ziek is als ze wordt gevaccineerd, zal na de vaccinatie het virus niet kunnen verspreiden. Voor een kip die nog in de incubatieperiode zit, kan Veerman gelijk hebben. Maar over hoeveel dieren hebben we het dan? Al die dieren die nu volstrekt zinloos worden geruimd, als preventie, en de schade die daardoor wordt veroorzaakt, en niet wordt vergoed!

Het beleid van Europa en in het kielzog daarvan van LNV en de NOP gaat uit van de ‘Maakbare wereld’. Als we maar flink tekeer gaan raken we het virus wel kwijt. In Italie is al gebleken dat het niet lukt, en bij ons zal het ook niet lukken. We pakken een driedimensionaal probleem op een twee-dimensionele manier aan. We moeten accepteren dat we het Klassieke Vogelpestvirus nooit meer kwijt raken. Er is maar een oplossing, pluimveerassen fokken die over voldoende weerstand tegen het virus beschikken. Daarom is het ook oerstom op besmette bedrijven alle dieren te ruimen. Meerdere malen daags door de stallen gaan en de zieke dieren eruit halen en doden. Want als er een paar overblijven, of de ziekte veel later krijgen dan de anderen, beschikken die misschien over een erfelijke aanleg met meer weerstand.
Gezien de opmerkingen die ik eerder maakte over het te ver op productiekenmerken doorgefokt zijn van de gangbare kippen zijn de kansen op snel resultaat niet zo groot, maar je kunt niet anders. In dit licht is het ook van de zotte dat ook hobby kippen preventief worden geruimd! Dat zijn nu net de oude rassen waarvan het ministerie toegeeft dat die meer weerstand tegen de Klassieke Vogelpest hebben, maar ook niet resistent zijn. Men zal vermoedelijk vanuit de oude rassen een fokprogramma moeten opzetten. We hebben nu kansen op praktijkervaringen. Maar dat willen we helemaal niet, want dat zou het geloof dat we met strenge maatregelen de ziekte kunnen onderdrukken aan het wankelen brengen!

Hans Meyer,
Zeist, 16 april 2003